سایتی هەواڵ
سایتی هەواڵ
www.hawall.kurdblogger.com



((عةشيرةت و تيرة و خيَلَةكاني جاف))

خواي مةزن لة قورئاني ثيرؤزدا دةفةرمويَت

"ياأيها الناس اناخلقناكم من ذكر و انثى وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفو ان اكرمكم عنداللة أتقاكم"

 صدق اللة العظيم

زانستي نةسةب "رِةطةز و بنةضة و نةذاد و رِةضةلَةكي كؤمةلآيةتي" زانستيَكي بةرين و لق و ثؤدارة و طرنطييةكي لة رِادةبةدةري لة ذياني كؤمةلَ و مرؤظدا هةية و، بةهؤي ئةم زانستةوة ميللةتان رِةط و رِةطةز و ئةسلَ و لق و ثؤي نةذادي خؤيان دةزانن و بةو جؤرةش ثيَوةنديية كؤمةلآيةتييةكان و خزمايةتي و (سيلةي رِةحم) ثتةوتر دةبن،

 جا لة سؤنطةي بايةخ و طرنطيي ئةم لايةنة سةبارةت بةم بابةتةمان كة ثيَوةنديدارة بة عيَلي جافةوة، وا ئةم بةشةي سايتةكةمان تةرخان دةكةين بؤ رِةضةلَةك و رِةطةز و ميَذوو و لق و بةشةكاني جاف بة تيرة و هؤز و خيَلَة زؤرةكانييةوة.

 ئيَمة ليَرةدا بة هيض شيَوةيةك مةبةستمان هيض جؤرة شانازي و دةمارطيرييةكي خيَلَةكي نيية، بةلَكو دةمانةويَت لةم رِيَطةيةوة زانياريطةليَك ثيَشكةش بكةين و بخةينة رِوو كة ثيَوةندن بة جافةوة و مايةي سوودي رِؤلَةكاني ئةم عيَلةن لةلايةكةوة، لة لايةكي تريشةوة كةلَك بةو ليَكؤلَةر  و تويَذةرانة دةطةيةنن كة بايةخ بة بوارةكاني نةذاد و نةسةبي كؤمةلآيةتي و رِةط و رِةضةلَةكي خيَلَةكي دةدةن.

 ئيَمة لةلايةن خؤمانةوة بةثيَي توانا طشت هةولَيَكمان داوة لة رِاستي و درووستي ئةم زانيارييانة ثيَش بلآوكردنةوةيان، بكؤلَينةوة و ليَيان دلَنيابين و، ئةوجا بةرِاستطؤيي و ئةمانةت و شيَوةيةكي بابةتييانة و دوور لة لايةنداريي هيض كةس و لايةنيَك، بيانخةينة رِوو.

دةبيَت ئاماذةش بةوة بكةين كةوا مةبةستي سةرةكيمان لةم سايتة ئةوةية كة ذمارةيةكي زؤر لة رِؤلَةكاني عيَلةكةمان ئةوانةي لة شويَنة جيا جياكاني جيهاندا دةذين، لة زانياري و باسطةليَكي بنةرِةتي و طرنط و ثيَوةنديدار بة جافةوة ئاطادار بكةين و بخيانخةينة بةر ضاويان، ضونكة ئةوان واثيَدةضيَت بةهؤي بارودؤخي تاراوطةيي و دوورةولآتي و سةرقالَيي ذيانيان و هؤكاني ترةوة ئةم زانياريية طرنطانة نةزانن!

بةندة، ثرِ بةدلَ دةخوازم كة لة رِيَطةي ئةم هةولَةوة بتوانم خزمةتيَك، ئةطةر بضووكيش بيَت، بة ميَذووي رِةسةن و ثرِ لة سةروةريي عيَلةكةم بكةم، ئةم عيَلة ديَرين و شكؤدارة كة بة طشت بةش و تيرة و هؤز و خيَلَةكانييةوة بة رِةضةلَةك و رِةطةز بؤ باثيراني ديَريني ئاري نةذادمان دةطةرِيَنةوة كة لة ديَرزةماندا كؤضيان بؤ ناوضةكاني ئيَران و نيَوان دوو رِووباردا كردووة و تيَيدا نيشتةجيَ بوون و، بة ئازايي و قوربانيدان و قارةمانيَتييان خاكي ئازيزي ولآتةكةيان "كوردستان" ثاراستووة.

جا وةك ثيَشتر باسمان كرد، عيَلي جاف لة ضةندين عةشيرةت و تيرة و هؤز و خيَلَ ثيَك ديَت و هةر يةكيَكيش لةم تيرانة خاوةني دابونةريتي رِةسةني خؤيةتي.

وا ئيَمةش ليَرةدا بةم شيَوةية باسيان دةكةين:

تيرة و هؤز و خيَلَةكاني جافي مورادي (عيَراقي)

جافي مورادي بةطشتي، بةطشت ئةو جافانة دةطووتريَت كة لة كوردستاني باشووردا (كوردستاني عيَراق) نيشتةجيَن و لة ضةندين تيرة و هؤز ثيَكديَن.

·   تيرةي ميكايلَي

جاريَ ثيَش هةمووشت ثيَويستة ئاماذة بةو رِاستيية بكةين كة ئيَمة زانياريي و بةلَطةنامةي زؤر رِاست و دروست و باوةرِثيَكراوي وامان لةبةردةستدا نيية كة بتوانن ناوي تيَكرِا تيرة و هؤز و خيَلَة جيا جياكاني جافمان بؤ شرؤظة رِوون بكةنةوة،

 وةليَ، واثيَدةضيَت كة زؤربةي هةرة زؤري ئةم ناوانة بؤ ناوي باثيران و سةرانيان كةسايةتيطةليَكي ديَريني ئةو تيرة و هؤزانة بطةرِيَنةوة كة لة سةردةمي خؤياندا ناسراوبوون و ناوبانط و شؤرةتيان هةبووة. جا لةسةر ئةم بناغةية دةتوانين بلَيَين ناوي سةرؤكي ئةم تيرةية ميكائيل "ميكايلَ بة كوردي ثةتي" بووة.

كةسانيَكيش هةن لةو برِوايةدان كة بنةضة و رِةطةزي ئةم تيرةية بؤ ثيرميكايلَ شةش ئةنطوست "شةش ثةنجة" دةطةرِيَتةوة. مامؤستا مةلا عةبدولكةريمي مودةرِيس لة كتيَبي يادي مةرداندا "لة بةشي مةولانا خاليدي نةقشبةندي لا7" وا باس دةكات كة ثيرميكايلَ زاتيَكي خوا ثةرستي سةردةمي خؤي و يةكيَك لة نةوة و كورِةزاكاني حةزرةتي عوسماني كورِي عةفان "خواي ليَ رِازي بيَت" بووة،

 ئةم زاتة سالَي 738 ك هاتؤتة دةظةري جوانرِؤ و لة طوندي "دةودان" نيشتةجيَ بووة و ئيرشاديي كردووة تا ئةو كاتةي لة دونيا دةرضووة و هةر لةويَ نيَذراوة.

بةلآم زؤربةي ميَذونووس و ليَكؤلَةرةكان ئةم رِاية ثةسةند ناكةن، ضونكة ئةم تيرة هةر لة ميَذةوة سةر بة عيَليَكي كوردي ثوخت و رِةسةني وةك جافة، هةروةها رِؤلَةكاني ميكايلَي بة طويَرةي شيَوة و سيما و رِةنطي تايبةتيي خؤيان بؤ رِةطةزي هيندؤئةوروثي دةطةرِيَنةوة نةك رِةطةزيَكي تر،

 هةميسان زمانةكةشيان هةر لة هةمان رِةطةز "واتة رِةطةزي هيندؤئةوروثيية" كة لة زمانيَكي ديَرينةي "ثيَش ميَذوويي كؤنةوة" بؤ زماني هيندؤئةوروثيي سةرةتايي طؤرِاوة كة برِوا واية لة هةزارةي ثيَنجي زاينيدا باو بووبيَت.

بةهةرحالَ ميكايلَي طةورةترين تيرةي جافي موراديية لة كوردستاني عيَراقدا و، نةوةكاني ئةم تيرةية كاتي خؤي كؤضيان كردؤتة قةرةداغ و سةنطاو و تانجةرِؤ و لةويَ نيشتةجيَ بوون.

شوانيكي مكةيالي

ئةم تيرةية لة ضوار هؤزي سةرةكي ثيَكديَت:

1-     حةمةلي وةيسي: لة ناوضةكاني ذالَة و رِةبات و كاريَزة و ناحيةي تانجةرِؤ (عةربةت) نيشتةجيَن و ضةندين كةسايةتي و ثياوماقوولَيان تيَدا بةدةركةوتووة وةك:

رِؤستةم حةسةن حاجي قادر، ميرزا حاجي حسيَن، عةلي حاجي قادر.

2-     رِةش و بؤري: كاتي خؤي فارس عةزيز مةردان، سةرؤكي ئةم هؤزة بوو، لة كةسايةتيية ديارةكانيشيان ئاماذة بةم ناوانة دةكةين: محةمةد خان سليَمان، مةجيد مةردان، محةمةد يوسف. ئةم هؤزة نيشتةجيَي ناوضةكاني قيتور و ئيمام شاسوارن.

3-     شوانكارة: سةرؤكةكةيان رِةمةزان بةخشي بوو و، كةساني وةك ناسر مةحموود و فةقيَ عةلي... لة ناوداراني ئةم هؤزة بوون. لة كفري و كورِةكضينة و طؤوتةثة و سةنطاو و ذالَة نيشتةجيَن.

4-     ئالي بةطي: ناوي ئةم هؤزة لة ناوي ئالي بةطي باثيرةيانةوة هاتووة "ئةم ناوةش لة عةلييةوة (بة دةستكارييةوة) وةرطيراوة ". بة طويَرةي قسةي ثياوة بةسالآضووةكاني ئةم هؤزة، ناوبراو "ئالي بةط" دايكي لة بةطزادةكاني جاف بووة بؤية ناوي بةط لكاوة بة ناوةكةيةوة.

سةرؤكي ئةم هؤزة حاجي كاكةولآ قازي خدر وةيسي بووة، لة ثاش مردنيشي حاجي مستةفاي كورِي خةلَكي طوندي ترشاو لة سةنطاو بووةتة سةرؤك، لة كةسة ديارةكاني ئةم هؤزة ناوي ئةم زاتانة ديَنين: حةمة سالَح حاجي نادر، حةمة خورشيد حاجي شاسوار، حةمة تاليب وحاجي جةزاي كوري"جيَي ئاماذةية كة مورشيدي ثايةبةرز مةولانا خاليدي نةقشبةندي و شاعيري مةزن نالي لةم هؤزة بوون".

حاجي جةزا يةكةم كةس لة راستةوة - سةردار بةطي جاف و دارا بةط وسةرتيث بةطي جاف لة وينةكةدان

جطة لةم هؤزانة, ئةم خيَلَة ناسراوانةش هةر سةر بة ميكايلَين، ميرةيي، كاكلي، رِةجدةيي، ئاخةسوورةيي، جافةران (لةم جافةرانة سةعيد ئاغاي تةها ئاغا بة ليَهاتوويي و ئازايي ناوبانطي دةركردووة و، ئةدمؤندز لة كتيَبةكةيدا باسي كردووة".

شاعيري مةزن نالي

رِؤذةهةلآتناسي بةريتاني رِيح ئةم زانيارييانةي لةسةر ميكايلَي تؤمار كردووة. (سالَي 1820):

هؤزةكاني تيرةكة           سةرؤكةكانيان           ذمارةي خيَزانةكانيان

حةمةلي وةيسي                   حةسةن حاجي قادر               500

ئالي بةطي                         كاكةولآ قازي                      600

                        

رِةش و بؤري                     فارس عةزيز مةردان و              400

                                     حةمة خان سليَمان

شوانطارة                         رِةمةزان بةحش                    300

ميرةيي                      حةسةن رفاعي (رةفاهي)              250

بةشةكاني تر                                                        200        

                                                                          

            كؤي: 2250                        

هيَزي شةرِكةري ئةم تيرة لة سالَي (1820)دا بريتي بوو لة 500 سوارةي ضةكدار و هةزار ثيادةي ضةكدار.

·       تيرةي هاروني

هاروونييةكان لة تيرة دةولَةمةندةكاني جافن و، سالَي 1922 ثتر لة دةهةزار سةر مةرِيان شك دةبرد ويَرِاي ذمارةيةكي زؤر لة ئةسث و ماين و طا و مانطا و مالآتيَكي زؤري تر. ئةمانيش لة ضوار هؤزي سةرةكي ثيَكديَن، هؤزي سةليمي، هؤزي نةردةشةيي "نادرشاهي" هؤزي غولامي، هؤزي قارةماني.

ثيَش ئيَستا عةلي حةمة ئةمين هارووني سةرؤكايةتيي دةكردن و، ضةندين كةسايةتيي ناوداريشيان تيَدا دةركةوت وةك ئةحمةد حسيَن، عةبدولكةريم حاجي عةبدولَلآ، محةمةد حةمة ئةمين، حةسةن حاجي قادر، حةمةي تاماس، حةمة عةلي محةمةد ئةمين، حةمة عةلي حاجي محةمةد، حةمة عةلي عةبدولرِةحمان، حاجي مةحموود هارووني و كاكة حةمةي كورِي (محةمةد حاجي مةحموود هارووني)، محةمةد حاجي مةحموود طولَةخانة.

حةمة عةلي عةبدولرِةحمان

حاجي مةحمودي هاروني

هاروونييةكان بةطشتي نيشتةجيَي سةنطاو ثيَواز و ثونطلَة و كاني بةردينة و تةثة ريزينة و قارةماني و قةرةقلي و ريشيَن و طردة نازيَن.

مستر كلؤديوس جيمس ريض ئةم زانيارييانةي لةسةر هارووني (سالَي 1820) تؤمار كردووة:

هؤزةكاني تيرةكة          سةرؤكةكانيان           ذمارةي خيَزانةكانيان

سةليمي                             عةبدول محةمةد                  350

نادر شاهي                         ثيروةيس حاجي عةلي          50

قارةماني                          ئةحمةد موستةفا                200 

بةيداخي                          حةمزة عيسا                       80

وةلَةبةطي                       فةريق محةمةد                     100

                                                               كؤي 780

هيَزي شةرِكةريان بريتي بوو لة 300 سوارة و 400 ثيادة (سالَي 1820)

·       تيرةي رِؤغزايي

ئةم تيرةية لة ناوضةكاني سةرقلآ و قلآ سوور و شارةزور و زةرِايةن و دةوروبةري قةرةداغ و موان و قالَي جؤ و شيَروانة و سةنطاو و تةثةكرِوس و بةردةكةرِ نيشتةجيَن، بةشيَكيشيان لة كوردستاني ئيَراندان لة سنووري سنة و سةقز و ناوخوان)دا.

حةمةسديق خاني روغزادي لة طةلَ سةردار بةطي جاف رةئيسي عيلي جاف - ناوخوان -ئيران

لة كةسايةتيية ناودارةكاني ئةم تيرةية ئاماذة بةم زاتانة دةكةين، ئةحمةدي رِؤستةم (سةرؤكي تيرة) و خةليفة يونس و سليَمان خان و محةمةد سةديق خان و حةمةخان.. هؤزة سةرةكييةكاني ئةم تيرةية: حةمةجان، سةرحةد، رِؤغزاد، سمايل

سليَمان خان

 هؤزي حةمةجان: لةم هؤزة ئةحمةدي رِؤستةم و حاجي محةمةدي مةحموود و حاجي عةزيزي رشيد... هتد هةلَكةوتوون.

هؤزي سةرحةد: خةليفة يونس سةرؤكي ئةم هؤزةبوو، ثاشان سةرحةدي كورِي جيَي طرتؤتةوة و ئيَستاش لة شويَنيةتي.

خةليفة يونس

هؤزي رِؤغزاد: فةتاحي كامةران سةرؤكي ئةم هؤزةبوو و ضةند كةسايةتييةكي ناوداريشيان تيَدا هةلَكةوتووة وةك: عوسمان ئةمين و تؤفيق شاوةيس، شويَني نيشتةجيَبوونيشيان: شيَروانة و سةرقلآو تةثةكرِوس و سةنطاوة.

هؤزي سمايل: سةرؤكيان مةدحةت سالَح كاكةخان بوو، لة كةسايةتيية ناودارةكانيان: رِؤستةم محةمةد فةتاح و عةبدولكةريم رؤبيتةن،

ئةم هؤزة لة دةوروبةري سةرقلآ و قلآسوور و دوكان و قةرداغ و موان و قالَيجؤ و شيَروانة نيشتةجيَن.

رِيض ئةم زانياريانةي لةسةر تؤمار كردوون (سالَي 1820)

هؤزةكاني تيرةكة         سةرؤكةكانيان            ذمارةي خيَزانةكان

رِؤغزاد                             فةتاح كامةران                     200

سةرحةدي                        محةمةد شاوةيس                 100

سمايل                            سالَح كاكةخان                    200

حةمةجان                 رِؤستةم محةمةد                          300

بةشةكاني تر                                                          30

                                                             كؤي  830

ذمارةي هيَزي شةرِكةريان 300 سوارة و 500 ثيادة بوو (سالَي 1820)

,23:15 ,